OCR Interpretation


Zgoda = Unity. [volume] (Milwaukee, Wis.) 1881-1901, March 29, 1900, Image 2

Image and text provided by University of Illinois at Urbana-Champaign Library, Urbana, IL

Persistent link: https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn91037345/1900-03-29/ed-1/seq-2/

What is OCR?


Thumbnail for

| Dr. E. Hiiokel — .Królestwo pier
wotniaków; K. Darwin — O pochodu
nla człowieka, K. Darwin—O powita
nin gatunków; K. Darwin — Zmien
ność zwieriąt i roślin; J. H. Hoxlny —
Wykład biologji praktyoanaj; J. Naia
banm — Zaiady ogólni o roi woja zwin
ną! (Embrjologja); 0. Glania — Pazoio
ły; Pettlgnw J. Bill— Rachy zwie
rzęce; Dr. J. Rostafiński — Za świata
pnyrody; Oskar Sobmidt — O zwinną
taob; Okar Sobmidt — O poobodnnin
gatanków; Władysław Taozanowiki —
Ptaki krajowe; J. H. Taylor — Zmyśl
nośó i moralność roślin; Wiadomości z
oank przyrodniczych, 2 aenyty; M.
Csapiki — Hiatorja konia, 2-ty; E. O.
Menaolt — O zmyśloośoi iwierząt; K.
Mueller — Świat roślinny, 2 ty; K.
Wodzioki — Zapiski ornitologiczne.
ROZDZIAŁ XIV.
Znaczenie klasyfikacji dla umysłu. Charak
ter grupy nauk doświadczalnych. Obserwa
cja, rozszerzona przez doświadczę ale. His
torja nauk doświadczaluych. Zjawiska, któ
remi się zajmują nauki doświadczalne. Uży
teczność fizyki, chemji i tizjologji. Empi
ryczny i teoretyczny stopień umiejętności.
Nauka poglądowa, jako wstęp do nauk do
świadczalnych. Jednem z zadań wychowaw
czych jest budzenie ruchu wyobrażeń. Me
todyczne prawidła elementarnego nauczania
fizyki. Podział inaterjału naukowego na
trzy elementarne kursu. Zjawiska chemicz
ne a fizyczne. Prawidła metodyczne naucza
nla^chemji. Rozkład naukowego inaterjału
chemji na trzy elementarne kursa. Fizjo
logja i rozkład jej materjału na dwa e.e
mentame kursa. Samouk w stosunku do
nauk doświadczalnych. Niektóre książki
polskie do nauki fizyki, chemji i fUjologjl.
Widzieliśmy w pi prt jd^itn rosisUie,
jaką drogą wybiera sobie ot u tranie,
aby umysłowi przyswoić wiedzą a za
kresu nauk opisowych albo klasyfika
oyjoyoh. Wszystko, o oo tu ohodci i
oo sią zdobywa, polega na klasyfikacji
bogatej, opartej nie na naiwaoh rieoay,
| ale na właanośoiaoh. Przedmioty, roz
dzielona na dsiały 1 poddziały, umysł
Ima oitateosnls, niby jeden obraa, za
warty w ramach. Dzięki owej klasyfi
kacji, pamięć zyskuje potątny środek
ogsrniąoia oałośoi, sapanowania nad nią;
nauka wiąfte się ta w łańouohy wyobra
żsfi, skojarzony oh pomiędzy sobą. Usta
lone klasy oddzielają się jedna od dra
giej wyraslstemi różnicami, a każda w
częściach swoich spojona jest siłą po
dobiafiitw. Już prseoie asm świst iwie
rsęoy lub świst roślinny tworzy w przy
rodzie taką wybitną, wyrazistą grupę,
odosobnioną od innych zjawisk. Kla
syfikacja potrzebuje obnernej i grun
townej znajomości włatnolol przedmio
tów, a wtedy nwaga, gdy aię awróoi ku
własnościom, stanowiącym podstawę po
działów, będsie w stanie wysnuwać in
ne jaszcze własności; jeśli np. podstawę
■tanowi bodowa nogi lub uzębienie,
można stąd wysnuć pojęoie spoaoba ży
cia 1 odżywiania. Chodai więc o to,
aby saaadą klasyfikacji były właanoioi,
która wykazują podobieństwa między
danemi rzeosami i okazują na różnica
tych rzeczy od inoyoh.
Crropa nauk przyrodniczych, o któ
ryoh mamy teras mówić, ooai odmiaooy
charakter odnośni* do wpływu wyoho
wawozego oa umysł ludzki. O tym
oharaktarze stanowi udoakonalona me
toda badania zjawisk, matcda, która w
umyśle człowieka bndai wnioaek wnioe
ków: — fte biag przyrody jaat jadno
atajny 1 ie światam zarządzają prawa
ogólna, pod która podolągnąć motna
kaftde ajawlako. Jaat to pewnik nieja
ko indukcji, azerokle uogólnianie, które
w umyślą jaat nłauatannla oaynna, któ
ra nam podazeptuje, li na świaola nie
ma tajamnio nlazbadanyob, II w ową
prawidłowość przyrody umysłem wtarg
nąć motna. Taki grunt ma nadawy
oaajnie dnia znaczenia, a do jago wyro
blenia przyczyniły aią przedawaayat
kietn: Fisjki, ohimja i fitjologj*; one
lo bowiem oajgłó wolej wykrywały pra
w» I ■ praw tych wyprowadiały wnloa
U; ona nieustannie poprawiały awoje
uogólnienia; zamieniały iwa poglądy
na oorai naraża, stały lią typam tak
zwanych nauk indukoyjnyoh. śoiałe
badania tyoh nauk nad poaaokiwaniem
fiayoanyoh przyczyn zjawisk wyprowa
dziły na jaw mnogia azaregi warunków
1 naatrąozyły wątpliwość oo do rótnyoh
przyczyn nadnatnralnyoh.
Klaayfikaoja nie wykońoia nauki, ala
otwiera pola badania, która aią nigdy
zamknąć nie moie; to tai w zakraa zo
ologjl, botaniki, minaralogji wkraozają
— bzyka, cham ja, fizjologja 1 roiaze
rzają obaarwaoją przaz wprowadzania
ekiperymentn. Przyroda bowiem nie
pozwala aią obserwować wprost. Łatwo
zbadać budową swiersąoia lab rośliny,
ala kiedy przyobodzi wykrywać np. jaki
pierwiastek atmosferyoany wspiera u
traymy wanle tycia, wtedy oaleiy tywą
istotą aoatawić pod wpływam kaidaj
kolejno składowej oaąśoi powietrza;
Inaoaej mówiąc, trzeba oayoió deświad
ożenią.
Widoozna, £e obserwaoja, wsparta
prsas doświadczanie, stanowi potątny
irodak. Czegóibyśmy sią dowiadalali
o elektryczności, gdybyśmy jedynia ob
serwowali grsmoty i błyskawica?
Obornik, który wykrył nową jakąś
substancją, zastawia ją z inna mi w tym
cela, aby sią przekonać, oiy ona sią z
niami łąosy, lab czy ja roskłada; stosu
je on do nlaj takie ciepło, elektrycz
ność, olśnienie, ohoąo posnąć, oo sią w
tyoh warunkach stania ■ ową substancją.
W naukach prseto, mająoyon za
prsedmiot zjawiska niadoitąpns dla do
świadoseń, pola indukcji jest nader
ograniczone. Gsy to bowiem ohodsi o
zbadania prsyosyny, skutku, lub włas
noioi rzeosy, badania nie moina poprzeć
źadnem doświadczeniem, wiąo umysł
musi sią pussosać w krainą domysłów.
Z domysłów i pomysłów moina sbudo
wać cały systamat filozofiomy; jednak
ie bądzie to straoona praca, osoza roz
prawianie o niaposnanyoh faktach, ma
jące znaczenia, oo najwyiej, umysłowe
go ćwiczenia. Wiadsą o tern dobrze
nowsi filosofowie, gdy poglądy swa
opierają na dokładnie sbadanyoh fak
tach.
Fizyka, ohamja, flsjologja są nauka
mi dolwiadosalnemi i iodukoyjnemi w
pałnsm tego słowa snaosanlu, a dodać
tu trsaba, £e zarówno fisyka jak i
ohemja itanawią przygotowanie do fizjo
logji. Już sama historja roswoju owych
nauk napomina umysł oiłowłaka, aieby
ściśle obserwował fakta i bardso prze
zornie wyprowadzał z nich wnioski.
Historja ta jest w wysokim stopniu wy
ohowawosą; pouosa ona bowiem, ia
zdobywania prawdy idzie wiekami i sta
nowi nadzwyosajnie oiąiką pracą.
Wielką naoką odbitrse len, kio po
równa poglądy Talcea, Aryelolelesa I
mądroów Aleksandryjskich, kio sią
priyjriy praoom Arabów, e potem ałąg
nle do Rogera Bekona, do aoeonyob
XVI wieko 1 oiaióir nastąpnyoh. Taki
ogarną* ssy oksiar, można dopiero ooe
nić poitąp i dtieiejeey rotwój naoki.
„Wldak obybionyoh lodikioh wysił
ków” — powiada G. H. Lewee — „oby
bionyob na laką olbrsjmią skalą, moei
nae saboleó. Nie motoa b©« amoiko
pomyśleć o tyło nadzlejaoh odaremnio
nyob, o lylo omyałaob przebiegających
drogą błądo. Wynika aląd jednak na
oka, ie łalnieje stałe i konleosoa bar
monja mlądsy wyaokoiolą naasyob u
myałowyob polrieb a ialotnym aaaobem
rseosywlatej wiediy... Doświadczono
róinyoh metod 1 odraooono je, ale wy*
kooaao wielkie prijgotowaoii do praw
dii woj metody”.
Charakter mowa samyoh sjiwlik,
któremi sią ujmują maki doświadosal
M| iwlutou tet ijawiik, stanowiący oh
przedmiot fiiykl, ssoiególniej lią nade*
je do wykształcenia amyiłu w śoiiłem
filotofloioem myileniu. Zjewiike te
bowiem wykasują w• sądzie sgodność s
prawem. Prawditwie budująoem dla
umysłu jest spostrzeganie udiiału jed
uyob i tyoh lamyoh sił, zarówno w ży*
oiu najpowiiedniejsssm, jak i wśród
i ja wiikt które usną jemy u najwznioś
lejne. Tu majdają tneźwość i pokrze
pienie: noiuoia, wyobraźnia i sdrowa
ludika moralność.
Uiyteosność tyoh nauk I uerokie ioh
panowanie joźiśtny niejednokrotnie
wspominali. Gdiie okiem rsuoić, wsią
d«ie aią spotykamy s ioh ustoiowaniem.
Fiiyki, obemja i fiijologja oddały prse
dewsiyitkiem znakomitą usługą sitaoe
lekarskiej, która rąka w ręką postąpuje
s ioh roiwojem. Optyka i akustyka
wniosły światło w dsiedsiną sztuk piąk
nyoh, lałoiyły fundament estetycznego
poglądu na malarstwo i muzyką. Ko
muś są oboe najnowsze zastosowania
elektryoinośoi? Czyi tu potrzebujemy
wspominać, utyteoiność lokomotywy,
telegrafów, telefonów i t. d.f
rtospatrsmy karać sprawę traktowania
tyoh naak w ukole i w szmouotwle.
Talsj bardsiaj, oii w zakresie naak
klasy fikaoyjnyoh, godną nwagi jest oko
liozocść, te wsselka nauka ma swój
okres dolwiadosalny I wtedy jest ona
prsystępną takie dla mniej wyksstał
oonych umysłów. Teoretyczny stopień
umiejętności stanowi wyżynę, do której
powcli wsnosić się należy, a częstokroć
dosięgnąć jej woale nie motna. Na
nosanle nie może saosynać od tyoh Biosy*
tów nauki, leos musi kroosyć metodyos
nie, wstępująo na najniższe sohody.
Nie wytrzymuje też krytyki odkładanie
tego dsiałn przyrodoznawstwa do doj
rsalasyoh lat noznia, ponieważ nauka
jako cel, ożyli nauka dla nsnki wystę
puje dopiero w maczaniu wyżssem.
Wychowanie człowieka na stopniu ele
mentarnym 1 średnim ożywa nauki jako
środka tylko; nie naooza się wtedy h's
torji po to, aby wyohowańoa wyklaro
wać na historyka, ani też nie wykłada
ma się ohemji w tym oelo, aby został
ohemikiem. Zapyta kto: Więo na oo
aozyć? Pedagog rsądsi się wysokimi
względami i odpowiada: Godność o zł o
wieka wymaga po nim, aby kształoił
swój rozum, aby swiększał na świeole
sarnę najwyższego dobra, oświaty.
Mamy przecież nieustannie do esy
niania s żyoiem i śmiercią swiersąt oras
lndsi, s głodem i jego saspokojeniem;
s pracą i spoczynkiem; obronimy się
przed wpływami mrozów i upałów, u
żywarny swieroiadeł, sskieł paląoyob,
podróżujemy kolejami żelasnemi; uży
wamy soli, onkra, octu, mydła, śwleo
i t. d. Krótko mówiąo, otacza nas mnós
two zjawisk, należąoyoh jnż to do sa
kresu flzjologjł; jut — fi syki, lub obemjf.
Tjrob kafdodtiennyob sjawiak niema
potraeby objaśniać w sposób umiejęt
ny* W ile o wykład elementarny;
ale jat nawet ośmioletnie daleoł, byle
nlenpolledaone na amyślei sroiamieją
proeta ł dostępne objaśnienia faktów, na
które olągle patraą. Równooseśnle wląo
a naooianiem soologji, botaniki, moie i
mineralogji dadsą się traktować naoki
doświadotalne. Raeot proata, it nie
taohodii nawet potraeba wypominania,
te takie a takie sjawiiko naleiy do tej
lab innej naakl. W tek ewaaej naaoe
poglądowej jeit ponkt wyjśoia dla oałe
go nanotanla, które alą a oiaaem będale
■peojaliaowało. (Daleay oiąg nastąpi.)

xml | txt